Katër tipat psikologjikë sipas Alfred Adler

Katër tipat psikologjikë sipas Alfred Adler
Një mënyrë për të kuptuar stilin e jetës dhe marrëdhënien e individit me botën

Psikologu austriak Alfred Adler (1870–1937), themeluesi i Psikologjisë Individuale, besonte se personaliteti nuk është një dhuratë e pandryshueshme e natyrës, por një krijim i vazhdueshëm i individit në përpjekjen për të kapërcyer ndjenjën e inferioritetit dhe për të gjetur vendin e tij në shoqëri. Sipas tij, secili njeri ndërton një stil jete të veçantë, një mënyrë karakteristike të të menduarit, të ndierit dhe të vepruarit.

Për ta bërë më të kuptueshme këtë larmi karakteresh, Adler përshkroi katër tipe themelore psikologjike. Ai vetë theksonte se këto nuk duhen parë si kategori të ngurta, por si modele orientuese, të dobishme për të kuptuar prirjet njerëzore.

1. Tipi sundues
Ky tip karakterizohet nga një energji e madhe dhe nga prirja për të dominuar të tjerët. Që në fëmijëri, individët e këtij tipi shfaqin dëshirën për të komanduar, për të imponuar vullnetin e tyre dhe për të fituar epërsi mbi të tjerët. Ata janë shpesh agresivë, konkurrues dhe të vendosur të arrijnë qëllimet e tyre, edhe kur kjo nënkupton dëmtimin e njerëzve përreth.

Në format më ekstreme, kjo energji shndërrohet në sjellje autoritare, sadiste ose shkatërruese. Adler përfshinte në këtë kategori edhe individë që, në vend se ta drejtojnë agresivitetin vetëm ndaj të tjerëve, e kthejnë atë kundër vetes, si alkoolistët, të varurit nga droga apo personat me prirje vetëshkatërruese.

2. Tipi i varur
Ky është tipi i individëve të ndjeshëm, të cilët kërkojnë mbështetje dhe siguri tek të tjerët. Ata ndërtojnë një lloj "guaske" mbrojtëse për të shmangur plagosjen emocionale, por njëkohësisht mbeten të varur nga ndihma dhe miratimi i të tjerëve.

Meqenëse energjia e tyre psikologjike është më e kufizuar, ata e kanë të vështirë të përballojnë vetë sfidat e jetës. Kur gjenden përballë krizave, priren të zhvillojnë simptoma neurotike si ankthi, fobitë, obsesionet, sjelljet kompulsive, histeria apo forma të ndryshme të tërheqjes psikologjike. Për Adlerin, këto nuk janë thjesht çrregullime, por mënyra me të cilat individi përpiqet të shmangë ndjenjën e pafuqisë.

3. Tipi shmangës
Individët e këtij tipi zotërojnë nivelin më të ulët të energjisë dhe zgjedhin të mbrohen duke iu shmangur jetës, sfidave dhe, mbi të gjitha, marrëdhënieve me njerëzit.

Frika nga dështimi është aq e madhe, sa ata preferojnë të mos provojnë fare. Për ta, shmangia është një strategji mbijetese. Në format më të theksuara, kjo prirje mund të çojë në izolim të plotë, duke krijuar një botë të mbyllur personale, larg realitetit dhe kontakteve shoqërore.

4. Tipi i dobishëm shoqëror
Ky është modeli që Adler e konsideronte më të shëndetshëm dhe më të pjekur. Këta individë kombinojnë energjinë personale me atë që ai e quante interes shoqëror (Gemeinschaftsgefühl), pra aftësinë për të bashkëpunuar, për të ndier empati dhe për të kontribuar në të mirën e përbashkët.

Sipas Adlerit, energjia pa interes shoqëror prodhon egoizëm, ndërsa interesi shoqëror pa energji mbetet vetëm një dëshirë e parealizuar. Vetëm bashkimi i të dyjave krijon një personalitet të ekuilibruar, të aftë të ndërtojë marrëdhënie të shëndetshme dhe të japë kontribut pozitiv në komunitet.

Lidhja me temperamentet klasike
Tipologjia e Adlerit shpesh krahasohet me teorinë e lashtë të katër temperamenteve:
Koleriku – i nxehtë dhe i thatë, impulsiv, energjik dhe shpesh i zemëruar; i afrohet tipit sundues.
Flegmatiku – i ftohtë dhe i lagësht, i qetë, pasiv dhe i ngadaltë; ngjan me tipin e varur.
Melankoliku – i ftohtë dhe i thatë, introspektiv, i ndjeshëm dhe me prirje drejt trishtimit; i afrohet tipit shmangës.
Sanguini – i ngrohtë dhe i lagësht, optimist, miqësor, energjik dhe bashkëpunues; përfaqëson më së miri tipin e dobishëm shoqëror.

Megjithatë, Adler nuk i konsideronte këto tipologji si etiketa të pandryshueshme. Përkundrazi, ai këmbëngulte se çdo individ është një kombinim unik përvojash, synimesh dhe mënyrash të jetesës. Për këtë arsye, tipat psikologjikë janë vetëm një "trillim i dobishëm" (useful fiction), një instrument orientues për të kuptuar natyrën njerëzore, por jo një realitet absolut.

Në thelb, mesazhi i Adlerit është optimist: njeriu nuk është i burgosur i temperamentit të tij. Ai mund të ndryshojë stilin e jetës, të zhvillojë interesin shoqëror dhe të ndërtojë një personalitet më të lirë, më të ndërgjegjshëm dhe më të dobishëm për veten dhe për të tjerët.

Përgatiti: Albert Vataj