Marla
Antarë i Respektuar
-
- Anëtarësuar më
- Apr 20, 2012
-
- Mesazhe
- 49,603
-
- Reagimet e mara
- 41,605
Kur sheh sot strukturën urbane të Tiranës, vëren se nga të gjitha periudhat historike nga ajo osmane te regjimi komunist e deri te zhvillimi i furishëm i dekadave të fundit është pikërisht vizioni italian i viteve 1930–1940 ai që i dha kryeqytetit formën, dinjitetin dhe skeletin e tij më të qëndrueshëm. Arkitekti dhe urbanisti italian Gherardo Bosio shërbeu si figura qendrore në modelimin e Tiranës moderne midis viteve 1939 dhe 1941.
Si drejtues i Zyrës Qendrore të Strehimit dhe Urbanistikës (Ufficio Centrale per l'Edilizia e l'Urbanistica), një trupë elitare teknokratike e krijuar me dekret italian në tetor 1939 nën autoritetin e Nënsekretariatit të Shtetit për Çështjet Shqiptare, Bosio gëzonte autoritet absolut mbi transformimin e kryeqytetit dhe qyteteve kryesore shqiptare.
Masterplani racionalist dhe akset monumentale
Për të zëvendësuar strukturën organike osmane, Bosio ritrajtoi kryeqytetin sipas një rrjeti romak të bazuara në një aks qendror (cardo dhe decumanus):
* Bulevardi "Dëshmorët e Kombit": I emërtuar fillimisht si Avenitë e Perandorisë (Viale dell'Impero), ky aks veri-jug u kthye në shtyllën kurrizore të të gjithë planit urbanistik.
* Sheshi "Nënë Tereza": I njohur atëherë si Piazza del Littorio, ky shesh monumental përbënte pikën përfundimtare jugore të aksit të Bosio-s.
* Integrimi i trashëgimisë: Bosio nuk e fshiu plotësisht të shkuarën, por zgjeroi dhe ndërlidhi punimet e parardhësve të tij. Ai integroi kuadrin fillestar të bulevardit të projektuar nga Armando Brasini në vitin 1925, si dhe kompleksin e ministrive neo-renascentiste rreth Sheshit Skënderbej të realizuar nga Florestano Di Fausto në fundin e viteve 1920.
Ndërtesat dhe monumentet kryesore
Vizioni i Bosio-s u jetësua përmes një sërë strukturash ikonike që mbeten edhe sot pikat më të rëndësishme referuese të Tiranës:
* Casa del Fascio (sot Universiteti i Tiranës): E projektuar me një kullë dominante për të shërbyer si orientues vizual në fund të bulevardit qendror.
* Godina e Kryeministrisë: E ndërtuar fillimisht si Palazzo della Luogotenenza (Pallati i Mëkëmbësisë), si një shembull i pastër i racionalizmit italian.
* Hotel Dajti: I konceptuar si Grande Albergo, ky objekt përcaktoi standardet e mikpritjes moderniste në Ballkan.
* Pallati mbretëror (Pallati i Brigadave): Projekti u nis nga arkitekti Giulio Bertè në vitin 1936. Bosio e mori në dorëzim në vitin 1939, duke rimodeluar bazamentet e Bertè-s dhe duke përfunduar dizajnin kompleks në vitin 1941.
* Fasada e stadiumit "Qemal Stafa": Bosio projektoi arenën origjinale sportive. Pas shembjes së stadiumit të vjetër, fasada e tij monumentale e hyrjes dhe kolonada u çmontuan dhe u ruajtën si pjesë integruese e stadiumit të ri Air Albania.
Ekipi inxhinierik dhe zbatimi në terren
Prapa këtij masterplani nuk qëndronte vetëm një emër, por një komandë e tërë teknike:
* Gherardo Bosio: Ushtroi rolin e drejtorit dhe udhëheqësit artistik deri në ndarjen e tij nga jeta nga kanceri në prill 1941.
* Ferdinando Poggi: Inxhinier italian dhe nipi i arkitekti të njohur fiorentin Giuseppe Poggi. Poggi shërbeu si dora e djathtë e Bosio-s dhe mbikëqyri zbatimin fizik në terren të masterplanit të vitit 1939. Ai drejtonte grupin e specialistëve ku përfshiheshin Giuseppe Paladini, Ivo Lambertini dhe Ferrante Orzali.
* Sergio Albertoni: Qëndronte i stacionuar në Romë si ndërlidhës për miratimet administrative dhe furnizimet.
* Tranzicioni pas vitit 1941: Pas vdekjes së Bosio-s, drejtimi i zyrës i kaloi Ferdinando Poggi-t, i cili u fokusua më shumë te zbatimi inxhinierik. Në vitin 1942, me përshkallëzimin e Luftës së Dytë Botërore, zyra u përpin nga Ministria e Punëve Publike.
Rregullorja ndërtimore e vitit 1940 dhe Banesat Kolektive
Përveç monumenteve administrative, zyra e Bosio-s hartoi rregulloren e parë moderne të ndërtimit në vitin 1940, duke zbatuar parimin e "modernizimit përmes mbivendosjes" mbi lagjet e vjetra osmane:
* Zonimi social: Qyteti u nda ligjërisht në zona klasore. Pjesa jugore u rezervua për vilat administrative dhe borgjezinë e lartë, ndërsa zonat veriore dhe perëndimore u caktuan për punëtorët.
* Kufizimi i densitetit: U vendosën kufizime mbi lartësitë dhe dendësinë e ndërtimit, duke zëvendësuar shtëpitë e ulëta me qerpiç dhe me oborr të brendshëm (sofa turke) me pallate shkatëruese shumëkatëshe.
* Lagjet e para të planifikuara:
* Villaggio Littorio: Lagje e projektuar për nëpunësit e mesëm të administratës dhe punëtorët italianë, me shtëpi të njëtrajtshme të lidhura apo gjysmë të shkëputura.
* Lapraka: Kompleks i krijuar në periferinë veriperëndimore për punëtorët e fabrikave, me blloqe të dense banimi.
* Tirana e Re: Zonë e planifikuar jugut të lumit Lana për elitën socio-politike, e përbërë nga vila individuale me kopshte private dhe rrjet rrugor të gjelbëruar.
* Evolucioni i Banesave: Planifikimi i apartamenteve evoluoi nga tipologjia me dy apartamente për kat (me shkallë qendrore simetrike) drejt blloqeve kolektive deri në 28 apartamente me korridore të gjata dypunëshe dhe hapësira tregtare në katin përdredhës.
Ndryshimi pas vitit 1944 dhe Fenomeni i "Shtesave"
Pas vitit 1944, regjimi komunist i Enver Hoxhës përmbysi konceptin socio-ekonomik të planit italian:
* Vilat e elitës në Tiranën e Re u shtetëzuan dhe u izoluan, duke krijuar Bllokun e mbyllur për udhëheqjen e Partisë.
* Apartamentet e Villaggio Littorio u ri-ndanë midis disa familjeve proletare për të zhdukur ndarjen klasore.
* Të gjitha projektimet e mëvonshme u zëvendësuan nga blloqet e parafabrikuara me pllaka betoni të modelit sovjetik dhe kinez (Panelakët).
* Pas vitit 1991, ngjeshja e mbingarkuar hapësinore solli fenomenin e "Shtesave" — zgjerime private me ballkone e dhoma të mbivendosura pa plan mbi me fasadat italiane dhe komuniste.
Ndryshe nga ndërhyrjet e mëvonshme kaotike, projekti italian i Bosio-s dhe Poggi-t tregoi një përkujdesje të rrallë për proporcionalitetin, dritën, gjelbërimin dhe dinjitetin e hapësirës publike — një vizion që sot na bën të mendojmë se si të huajt e projektuan kryeqytetin tonë me më shumë dashuri, vizion dhe rregull se sa vetë ne në dekadat që pasuan.
Si drejtues i Zyrës Qendrore të Strehimit dhe Urbanistikës (Ufficio Centrale per l'Edilizia e l'Urbanistica), një trupë elitare teknokratike e krijuar me dekret italian në tetor 1939 nën autoritetin e Nënsekretariatit të Shtetit për Çështjet Shqiptare, Bosio gëzonte autoritet absolut mbi transformimin e kryeqytetit dhe qyteteve kryesore shqiptare.
Masterplani racionalist dhe akset monumentale
Për të zëvendësuar strukturën organike osmane, Bosio ritrajtoi kryeqytetin sipas një rrjeti romak të bazuara në një aks qendror (cardo dhe decumanus):
* Bulevardi "Dëshmorët e Kombit": I emërtuar fillimisht si Avenitë e Perandorisë (Viale dell'Impero), ky aks veri-jug u kthye në shtyllën kurrizore të të gjithë planit urbanistik.
* Sheshi "Nënë Tereza": I njohur atëherë si Piazza del Littorio, ky shesh monumental përbënte pikën përfundimtare jugore të aksit të Bosio-s.
* Integrimi i trashëgimisë: Bosio nuk e fshiu plotësisht të shkuarën, por zgjeroi dhe ndërlidhi punimet e parardhësve të tij. Ai integroi kuadrin fillestar të bulevardit të projektuar nga Armando Brasini në vitin 1925, si dhe kompleksin e ministrive neo-renascentiste rreth Sheshit Skënderbej të realizuar nga Florestano Di Fausto në fundin e viteve 1920.
Ndërtesat dhe monumentet kryesore
Vizioni i Bosio-s u jetësua përmes një sërë strukturash ikonike që mbeten edhe sot pikat më të rëndësishme referuese të Tiranës:
* Casa del Fascio (sot Universiteti i Tiranës): E projektuar me një kullë dominante për të shërbyer si orientues vizual në fund të bulevardit qendror.
* Godina e Kryeministrisë: E ndërtuar fillimisht si Palazzo della Luogotenenza (Pallati i Mëkëmbësisë), si një shembull i pastër i racionalizmit italian.
* Hotel Dajti: I konceptuar si Grande Albergo, ky objekt përcaktoi standardet e mikpritjes moderniste në Ballkan.
* Pallati mbretëror (Pallati i Brigadave): Projekti u nis nga arkitekti Giulio Bertè në vitin 1936. Bosio e mori në dorëzim në vitin 1939, duke rimodeluar bazamentet e Bertè-s dhe duke përfunduar dizajnin kompleks në vitin 1941.
* Fasada e stadiumit "Qemal Stafa": Bosio projektoi arenën origjinale sportive. Pas shembjes së stadiumit të vjetër, fasada e tij monumentale e hyrjes dhe kolonada u çmontuan dhe u ruajtën si pjesë integruese e stadiumit të ri Air Albania.
Ekipi inxhinierik dhe zbatimi në terren
Prapa këtij masterplani nuk qëndronte vetëm një emër, por një komandë e tërë teknike:
* Gherardo Bosio: Ushtroi rolin e drejtorit dhe udhëheqësit artistik deri në ndarjen e tij nga jeta nga kanceri në prill 1941.
* Ferdinando Poggi: Inxhinier italian dhe nipi i arkitekti të njohur fiorentin Giuseppe Poggi. Poggi shërbeu si dora e djathtë e Bosio-s dhe mbikëqyri zbatimin fizik në terren të masterplanit të vitit 1939. Ai drejtonte grupin e specialistëve ku përfshiheshin Giuseppe Paladini, Ivo Lambertini dhe Ferrante Orzali.
* Sergio Albertoni: Qëndronte i stacionuar në Romë si ndërlidhës për miratimet administrative dhe furnizimet.
* Tranzicioni pas vitit 1941: Pas vdekjes së Bosio-s, drejtimi i zyrës i kaloi Ferdinando Poggi-t, i cili u fokusua më shumë te zbatimi inxhinierik. Në vitin 1942, me përshkallëzimin e Luftës së Dytë Botërore, zyra u përpin nga Ministria e Punëve Publike.
Rregullorja ndërtimore e vitit 1940 dhe Banesat Kolektive
Përveç monumenteve administrative, zyra e Bosio-s hartoi rregulloren e parë moderne të ndërtimit në vitin 1940, duke zbatuar parimin e "modernizimit përmes mbivendosjes" mbi lagjet e vjetra osmane:
* Zonimi social: Qyteti u nda ligjërisht në zona klasore. Pjesa jugore u rezervua për vilat administrative dhe borgjezinë e lartë, ndërsa zonat veriore dhe perëndimore u caktuan për punëtorët.
* Kufizimi i densitetit: U vendosën kufizime mbi lartësitë dhe dendësinë e ndërtimit, duke zëvendësuar shtëpitë e ulëta me qerpiç dhe me oborr të brendshëm (sofa turke) me pallate shkatëruese shumëkatëshe.
* Lagjet e para të planifikuara:
* Villaggio Littorio: Lagje e projektuar për nëpunësit e mesëm të administratës dhe punëtorët italianë, me shtëpi të njëtrajtshme të lidhura apo gjysmë të shkëputura.
* Lapraka: Kompleks i krijuar në periferinë veriperëndimore për punëtorët e fabrikave, me blloqe të dense banimi.
* Tirana e Re: Zonë e planifikuar jugut të lumit Lana për elitën socio-politike, e përbërë nga vila individuale me kopshte private dhe rrjet rrugor të gjelbëruar.
* Evolucioni i Banesave: Planifikimi i apartamenteve evoluoi nga tipologjia me dy apartamente për kat (me shkallë qendrore simetrike) drejt blloqeve kolektive deri në 28 apartamente me korridore të gjata dypunëshe dhe hapësira tregtare në katin përdredhës.
Ndryshimi pas vitit 1944 dhe Fenomeni i "Shtesave"
Pas vitit 1944, regjimi komunist i Enver Hoxhës përmbysi konceptin socio-ekonomik të planit italian:
* Vilat e elitës në Tiranën e Re u shtetëzuan dhe u izoluan, duke krijuar Bllokun e mbyllur për udhëheqjen e Partisë.
* Apartamentet e Villaggio Littorio u ri-ndanë midis disa familjeve proletare për të zhdukur ndarjen klasore.
* Të gjitha projektimet e mëvonshme u zëvendësuan nga blloqet e parafabrikuara me pllaka betoni të modelit sovjetik dhe kinez (Panelakët).
* Pas vitit 1991, ngjeshja e mbingarkuar hapësinore solli fenomenin e "Shtesave" — zgjerime private me ballkone e dhoma të mbivendosura pa plan mbi me fasadat italiane dhe komuniste.
Ndryshe nga ndërhyrjet e mëvonshme kaotike, projekti italian i Bosio-s dhe Poggi-t tregoi një përkujdesje të rrallë për proporcionalitetin, dritën, gjelbërimin dhe dinjitetin e hapësirës publike — një vizion që sot na bën të mendojmë se si të huajt e projektuan kryeqytetin tonë me më shumë dashuri, vizion dhe rregull se sa vetë ne në dekadat që pasuan.