E premte, 13 nëntor 2026 — data e fundit të botës sipas tre shkencëtarëve: çfarë thuhej në studim?
Sipas një studimi të botuar në revistën prestigjioze shkencore *Science* në vitin 1960, ajo datë supozohej të shënonte diçka shumë më pak të zakonshme: ditën kur popullsia botërore do të arrinte — të paktën matematikisht — pafundësinë. Një numër i pamundur qeniesh njerëzore, të grumbulluara në një planet me përmasa mjaft të kufizuara.
Parashikimi u hartua nga tre studiues të Universitetit të Illinoisit — Heinz von Foerster, Patricia M. Mora dhe Lawrence W. Amiot — të cilët më 4 nëntor 1960 botuan një studim me një titull që nuk linte shumë vend për imagjinatë: "Dita e Fundit: E premte, 13 nëntor, viti 2026". Gjashtëdhjetë e gjashtë vjet më vonë, ndërsa ajo datë po afron, vetë revista *Science* i është rikthyer kësaj teme. Më 8 tetor 2026, ajo botoi një analizë të re nga ekonomisti Javier A. Birchenall i Universitetit të Kalifornisë, Santa Barbara, e cila përqendrohet pikërisht te ky parashikim. Përfundimi është mjaft qetësues: popullsia botërore ka ndjekur një rrugë krejtësisht të ndryshme nga ajo që ishte parashikuar në vitin 1960.
Si arritën tre shkencëtarë të parashikonin fundin e botës.
Në atë kohë, rritja e popullsisë dukej e pandalshme. Popullsia botërore kishte arritur në rreth tre miliardë njerëz dhe vazhdonte të rritej me shpejtësi, e nxitur nga përparimet në mjekësi, bujqësi dhe higjienë. Von Foerster dhe kolegët e tij vendosën ta analizonin këtë rritje duke përdorur një model matematik. Ata mblodhën 24 vlerësime të popullsisë botërore, që përfshinin afërsisht dy mijë vjet histori – deri në vitin 1958 – duke kërkuar një lidhje që mund ta përshkruante këtë prirje. Rezultatet treguan një rritje hiperbolike – një ritëm edhe më i shpejtë se rritja eksponenciale. Sipas modelit, ndërsa popullsia rritej, rritej edhe kapaciteti i saj për rritje të mëtejshme, e nxitur nga bashkëpunimi, komunikimi dhe zhvillimi teknologjik. Problemi lindi kur kjo kurbë u projektua në të ardhmen.
Llogaritjet çonin drejt një të ashtuquajture singulariteti matematik: një moment kur popullsia teorike do të bëhej e pafundme.
Vlerësimi qendror e vendoste këtë moment drejt fundit të vitit 2026, me një marzhë prej rreth pesë vitesh e gjysmë. Kështu, e premtja, 13 nëntor, ishte një zgjedhje shumë më e saktë — dhe padyshim më sugjestive — sesa e justifikonin rezultatet reale.
Në fakt, autorët e kishin paraqitur punën e tyre me një dozë të mirë ironie. Në tekst, ata shkruanin se pasardhësit tanë nuk do të vdisnin nga uria, por përkundrazi do të shtypeshin nga prania e një numri tepër të madh njerëzish. Ishte një shaka mjaft makabre, e përfshirë brenda një diskutimi serioz shkencor mbi rritjen e popullsisë dhe burimet e disponueshme.
Kishte gjithashtu një kusht thelbësor, të theksuar që në nëntitullin e studimit: e gjithë kjo do të ndodhte vetëm nëse popullsia do të vazhdonte të rritej ashtu siç ishte rritur gjatë dy mijëvjeçarëve të mëparshëm. Parashikimi qëndroi i vlefshëm për dekada të tëra — pastaj ndërhyri realiteti. Për njëfarë kohe, modeli dukej se funksiononte çuditërisht mirë. Popullsia globale vazhdoi të rritej me shpejtësi gjatë viteve 1960, 1970 dhe 1980, duke ndjekur mjaft besnikërisht lakoren e hartuar nga studiuesit. Më pas, trajektorja filloi të largohej nga llogaritjet.
Rritja e popullsisë u ngadalësua gradualisht, ndërsa numri mesatar i fëmijëve për grua ra në shumë pjesë të botës.
Qasja në kontracepsion, ndryshimet shoqërore, arsimimi i grave dhe transformimet ekonomike kontribuan në ndryshimin e sjelljeve – zhvillime këto që modeli i vitit 1960 nuk mund t'i kishte parashikuar.
Sot, planeti strehon përafërsisht 8,3 miliardë njerëz, sipas vlerësimeve të Kombeve të Bashkuara për vitin 2026. Një shifër gjigante, pa dyshim, por që është larg të qenit e pafundme. Për më tepër, parashikimet e Kombeve të Bashkuara tregojnë për një ngadalësim të rritjes gjatë dekadave të ardhshme. Sipas raportit *World Population Prospects 2024* (Perspektivat e Popullsisë Botërore 2024), popullsia globale pritet të arrijë kulmin në rreth 10,3 miliardë njerëz drejt mesit të viteve 2080, përpara se të fillojë një rënie graduale. Këto janë, natyrisht, parashikime – të cilat mbartin pasiguri dhe mund të rishikohen në të ardhmen. Megjithatë, ekziston një ndryshim thelbësor krahasuar me modelin e vitit 1960: analiza moderne demografike merr parasysh ndryshimet në normat e lindshmërisë dhe vdekshmërisë, si dhe dallimet midis vendeve të ndryshme, në vend që thjesht të zgjasë pafundësisht një vijë të vetme të trendit historik. Pse revista *Science* e rishqyrtoi parashikimin në vitin 2026 Një artikull i ri i botuar në revistën *Science* më 8 tetor mban një titull mjaft domethënës: "Parashikimi demografik për 'fundin e botës' dështon". Ekonomisti Javier A. Birchenall e përdor këtë rast për të reflektuar mbi kufizimet e parashikimeve matematikore. Një model që e përshkruan saktë të kaluarën mund ta humbasë fuqinë e tij parashikuese kur ndryshojnë kushtet themelore që e kanë formësuar atë. Ky është një dallim i rëndësishëm, veçanërisht kur kemi të bëjmë me fenomene komplekse si demografia.
Popullsia njerëzore reagon ndaj transformimeve ekonomike, kulturore, politike dhe shëndetësore. Një model i ndërtuar mbi një periudhë specifike historike mund të identifikojë një trend real, por pa qenë në gjendje të parashikojë se sa gjatë do të vazhdojë ai trend. Dhe, natyrisht, dështimi i parashikimit të vitit 1960 nuk do të thotë se rritja e popullsisë nuk ka pasoja. Konsumi i burimeve, disponueshmëria e ujit, prodhimi i ushqimit dhe presionet mbi ekosistemet mbeten çështje reale – çështje që varen jo vetëm nga numri i banorëve, por edhe nga sasia dhe mënyra se si ne konsumojmë. Nga ana tjetër, një ngadalësim demografik sjell gjithashtu probleme të ndryshme, duke filluar nga plakja e popullsisë e deri te qëndrueshmëria e sistemeve të sigurimeve shoqërore. Për tre studiuesit, dikur në vitin 1960, rreziku ishte rritja e pafundme. Sot, shumë vende po përballen tashmë me problemin e kundërt: një popullsi që plaket dhe tkurret. Më 13 nëntorin e ardhshëm do të bjerë vërtet të premten, pikërisht ashtu siç tregohet në titullin e studimit. Në këtë pikë, von Foerster-i dhe kolegët e tij kishin të drejtë. Sa i përket pafundësisë, popullsia botërore duket se ka vendosur të mos bashkëpunojë me formulën.
Greenme.it
Sipas një studimi të botuar në revistën prestigjioze shkencore *Science* në vitin 1960, ajo datë supozohej të shënonte diçka shumë më pak të zakonshme: ditën kur popullsia botërore do të arrinte — të paktën matematikisht — pafundësinë. Një numër i pamundur qeniesh njerëzore, të grumbulluara në një planet me përmasa mjaft të kufizuara.
Parashikimi u hartua nga tre studiues të Universitetit të Illinoisit — Heinz von Foerster, Patricia M. Mora dhe Lawrence W. Amiot — të cilët më 4 nëntor 1960 botuan një studim me një titull që nuk linte shumë vend për imagjinatë: "Dita e Fundit: E premte, 13 nëntor, viti 2026". Gjashtëdhjetë e gjashtë vjet më vonë, ndërsa ajo datë po afron, vetë revista *Science* i është rikthyer kësaj teme. Më 8 tetor 2026, ajo botoi një analizë të re nga ekonomisti Javier A. Birchenall i Universitetit të Kalifornisë, Santa Barbara, e cila përqendrohet pikërisht te ky parashikim. Përfundimi është mjaft qetësues: popullsia botërore ka ndjekur një rrugë krejtësisht të ndryshme nga ajo që ishte parashikuar në vitin 1960.
Si arritën tre shkencëtarë të parashikonin fundin e botës.
Në atë kohë, rritja e popullsisë dukej e pandalshme. Popullsia botërore kishte arritur në rreth tre miliardë njerëz dhe vazhdonte të rritej me shpejtësi, e nxitur nga përparimet në mjekësi, bujqësi dhe higjienë. Von Foerster dhe kolegët e tij vendosën ta analizonin këtë rritje duke përdorur një model matematik. Ata mblodhën 24 vlerësime të popullsisë botërore, që përfshinin afërsisht dy mijë vjet histori – deri në vitin 1958 – duke kërkuar një lidhje që mund ta përshkruante këtë prirje. Rezultatet treguan një rritje hiperbolike – një ritëm edhe më i shpejtë se rritja eksponenciale. Sipas modelit, ndërsa popullsia rritej, rritej edhe kapaciteti i saj për rritje të mëtejshme, e nxitur nga bashkëpunimi, komunikimi dhe zhvillimi teknologjik. Problemi lindi kur kjo kurbë u projektua në të ardhmen.
Llogaritjet çonin drejt një të ashtuquajture singulariteti matematik: një moment kur popullsia teorike do të bëhej e pafundme.
Vlerësimi qendror e vendoste këtë moment drejt fundit të vitit 2026, me një marzhë prej rreth pesë vitesh e gjysmë. Kështu, e premtja, 13 nëntor, ishte një zgjedhje shumë më e saktë — dhe padyshim më sugjestive — sesa e justifikonin rezultatet reale.
Në fakt, autorët e kishin paraqitur punën e tyre me një dozë të mirë ironie. Në tekst, ata shkruanin se pasardhësit tanë nuk do të vdisnin nga uria, por përkundrazi do të shtypeshin nga prania e një numri tepër të madh njerëzish. Ishte një shaka mjaft makabre, e përfshirë brenda një diskutimi serioz shkencor mbi rritjen e popullsisë dhe burimet e disponueshme.
Kishte gjithashtu një kusht thelbësor, të theksuar që në nëntitullin e studimit: e gjithë kjo do të ndodhte vetëm nëse popullsia do të vazhdonte të rritej ashtu siç ishte rritur gjatë dy mijëvjeçarëve të mëparshëm. Parashikimi qëndroi i vlefshëm për dekada të tëra — pastaj ndërhyri realiteti. Për njëfarë kohe, modeli dukej se funksiononte çuditërisht mirë. Popullsia globale vazhdoi të rritej me shpejtësi gjatë viteve 1960, 1970 dhe 1980, duke ndjekur mjaft besnikërisht lakoren e hartuar nga studiuesit. Më pas, trajektorja filloi të largohej nga llogaritjet.
Rritja e popullsisë u ngadalësua gradualisht, ndërsa numri mesatar i fëmijëve për grua ra në shumë pjesë të botës.
Qasja në kontracepsion, ndryshimet shoqërore, arsimimi i grave dhe transformimet ekonomike kontribuan në ndryshimin e sjelljeve – zhvillime këto që modeli i vitit 1960 nuk mund t'i kishte parashikuar.
Sot, planeti strehon përafërsisht 8,3 miliardë njerëz, sipas vlerësimeve të Kombeve të Bashkuara për vitin 2026. Një shifër gjigante, pa dyshim, por që është larg të qenit e pafundme. Për më tepër, parashikimet e Kombeve të Bashkuara tregojnë për një ngadalësim të rritjes gjatë dekadave të ardhshme. Sipas raportit *World Population Prospects 2024* (Perspektivat e Popullsisë Botërore 2024), popullsia globale pritet të arrijë kulmin në rreth 10,3 miliardë njerëz drejt mesit të viteve 2080, përpara se të fillojë një rënie graduale. Këto janë, natyrisht, parashikime – të cilat mbartin pasiguri dhe mund të rishikohen në të ardhmen. Megjithatë, ekziston një ndryshim thelbësor krahasuar me modelin e vitit 1960: analiza moderne demografike merr parasysh ndryshimet në normat e lindshmërisë dhe vdekshmërisë, si dhe dallimet midis vendeve të ndryshme, në vend që thjesht të zgjasë pafundësisht një vijë të vetme të trendit historik. Pse revista *Science* e rishqyrtoi parashikimin në vitin 2026 Një artikull i ri i botuar në revistën *Science* më 8 tetor mban një titull mjaft domethënës: "Parashikimi demografik për 'fundin e botës' dështon". Ekonomisti Javier A. Birchenall e përdor këtë rast për të reflektuar mbi kufizimet e parashikimeve matematikore. Një model që e përshkruan saktë të kaluarën mund ta humbasë fuqinë e tij parashikuese kur ndryshojnë kushtet themelore që e kanë formësuar atë. Ky është një dallim i rëndësishëm, veçanërisht kur kemi të bëjmë me fenomene komplekse si demografia.
Popullsia njerëzore reagon ndaj transformimeve ekonomike, kulturore, politike dhe shëndetësore. Një model i ndërtuar mbi një periudhë specifike historike mund të identifikojë një trend real, por pa qenë në gjendje të parashikojë se sa gjatë do të vazhdojë ai trend. Dhe, natyrisht, dështimi i parashikimit të vitit 1960 nuk do të thotë se rritja e popullsisë nuk ka pasoja. Konsumi i burimeve, disponueshmëria e ujit, prodhimi i ushqimit dhe presionet mbi ekosistemet mbeten çështje reale – çështje që varen jo vetëm nga numri i banorëve, por edhe nga sasia dhe mënyra se si ne konsumojmë. Nga ana tjetër, një ngadalësim demografik sjell gjithashtu probleme të ndryshme, duke filluar nga plakja e popullsisë e deri te qëndrueshmëria e sistemeve të sigurimeve shoqërore. Për tre studiuesit, dikur në vitin 1960, rreziku ishte rritja e pafundme. Sot, shumë vende po përballen tashmë me problemin e kundërt: një popullsi që plaket dhe tkurret. Më 13 nëntorin e ardhshëm do të bjerë vërtet të premten, pikërisht ashtu siç tregohet në titullin e studimit. Në këtë pikë, von Foerster-i dhe kolegët e tij kishin të drejtë. Sa i përket pafundësisë, popullsia botërore duket se ka vendosur të mos bashkëpunojë me formulën.
Greenme.it
